17 września mija 87. rocznica jednego z najbardziej tragicznych wydarzeń w najnowszej historii Polski.
Tego dnia, w 1939 roku, Związek Sowiecki dokonał agresji na Polskę, realizując postanowienia zawartego wcześniej porozumienia z III Rzeszą. 23 sierpnia 1939 r. w Moskwie podpisano niemiecko-sowiecki pakt o nieagresji, sygnowany przez ministrów spraw zagranicznych obu państw – Joachima von Ribbentropa oraz Wiaczesława Mołotowa.
Do porozumienia dołączono tajny protokół, który określał podział Europy Środkowo-Wschodniej na strefy wpływów. Jeden z jego zapisów odnosił się bezpośrednio do Polski i przewidywał podział jej terytorium pomiędzy Niemcy i ZSRR. W przypadku zmian terytorialnych granica interesów obu państw miała przebiegać w przybliżeniu wzdłuż Narwi, Wisły i Sanu. Ostateczny los państwa polskiego miał zostać rozstrzygnięty przez oba mocarstwa w zależności od dalszego rozwoju sytuacji.
17 września 1939 roku nad ranem Armia Czerwona przekroczyła wschodnią granicę Polski.
Sowiecka agresja była dla polskich władz niespodziewanym ciosem. Naczelny Wódz marszałek Edward Rydz-Śmigły wydał rozkaz, aby unikać walk z wojskami sowieckimi, chyba że podejmowały one próbę rozbrojenia polskich oddziałów lub otwierały ogień. Jednocześnie nakazywano kierowanie się w stronę Rumunii i Węgier. Pomimo trudnej sytuacji i zdecydowanej przewagi przeciwnika wielu polskich żołnierzy oraz mieszkańców zaatakowanych terenów stawiało opór. Do starć doszło m.in. w rejonie Kowla, Sarn, Baranowicz i Tarnopola. Szczególne miejsce w pamięci historycznej zajmują walki o Wilno (18–19 września), Grodno (20–21 września), bitwa pod Kodziowcami (21–22 września) oraz dwudniowe starcie pod Szackiem (28–29 września), w którym walczyły oddziały Korpusu Ochrony Pogranicza dowodzone przez gen. Wilhelma Orlik-Rückemanna.
Sowieckiej agresji towarzyszyły represje i zbrodnie wymierzone w polskich żołnierzy oraz ludność cywilną. Aresztowania, deportacje, wywózki do łagrów oraz późniejsza Zbrodnia Katyńska stały się częścią systemu represji prowadzonego przez władze ZSRR. Dokładny bilans okupacji sowieckiej nadal nie jest w pełni ustalony. Według szacunków historyków już we wrześniu 1939 r. żołnierze Armii Czerwonej oraz funkcjonariusze grup operacyjno-czekistowskich zamordowali około 2,5 tys. polskich jeńców i kilkuset cywilów. W ciągu kolejnych dwóch lat co najmniej 800 tys. obywateli polskich zostało wywiezionych w głąb ZSRR – wśród nich byli jeńcy, więźniowie, deportowani i osoby kierowane do pracy.
17 września pozostaje symbolem sowieckiej agresji, represji i początku tragicznego końca polskich Kresów – zarówno w wymiarze ludzkim, jak i kulturowym.
Opracował: Robert Wrzesiński
Wioletta Olejnik
Dyrektor Szkoły Podstawowej im. Henryka Sienkiewicza w Jaczowie